Jednym z głównych czynników decydujących o plonie obok warunków klimatycznych, żyzności gleby oraz nawożenia jest pH gleby czyli jej odczyn. Od jego wartości zależy przebieg procesów fizycznych, chemicznych oraz biologicznych zachodzących w glebie, co z kolei decyduje o prawidłowym rozwoju i wzroście roślin a to prowadzi wprost do uzyskania wysokich bardzo dobrych jakościowo plonów.
Powodem zakwaszenia gleby są przede wszystkim kwaśne deszcze , wymywanie wapnia oraz magnezu w głąb profilu glebowego, mineralizacja materii organicznej, nawożenie nawozami amonowymi oraz superfosfatami, warunki klimatyczno- glebowe w Polsce oraz intensywna produkcja roślinna. Nawozy wapniowe pełnią funkcję regulatora prawidłowego odczynu gleby i w odróżnieniu od nawozów azotowych czy fosforowo-potasowych stanowią tylko w niewielkim stopniu źródło składników pokarmowych dla roślin uprawnych. Aby wapnowanie było efektywne należy przestrzegać kilku podstawowych zasad.
Po pierwsze należy stosować wapna o ściśle określonym składzie chemicznym oraz znanej formie i zawartości wapnia. Po drugie przed nawożeniem należy wykonać badanie gleby w stacji chemiczno- rolniczej w celu ustalenia jej kwasowości oraz potrzeb wapnowania, oraz znać kategorię agronomiczną gleby. Oczywiście nie wszystkie rośliny mają jednakowe potrzeby w stosunku do pH. Takie rośliny jak łubin żółty, owies , ziemniaki czy żyto dobrze znoszą odczyn kwaśny natomiast inne tj. rzepak, groch, jęczmień, burak cukrowy czy lucerna zdecydowanie lepiej czują się na glebach o odczynie pH 5,8-7,0. Kwaśny odczyn gleby powoduje blokowanie takich makroskładników jak fosfor czy magnez, a podawanie ich w postaci nawozów staje się nie efektywne, gdyż składniki te trafiając do gleby są natychmiast silnie wiązane z kompleksem glebowym. Sytuację tą w istotny sposób poprawa odczynu gleby poprzez jej wapnowanie. Poprawa odczynu pH powoduje uruchomienie blokowanych dotychczas składników w glebie oraz poprawia gospodarkę innych składników pokarmowych ( szczególnie azotu, siarki, magnezu i potasu). W wyniku wapnowania zmniejsza się dostępność niezbędnych dla roślin mikroelementów np. manganu, boru, miedzi i cynku).Objawy te szczególnie uwidaczniają się przy stosowaniu wapna gwałtownie działającego ( np. tlenków) lub zbyt dużych dawek w stosunku do potrzeb. W glebie o odczynie obojętnym spada dostępność metali ciężkich np. kadmu, glinu czy ołowiu. Wapnowanie gleby przyczynia się do prawidłowej budowy systemu korzeniowego poprzez neutralizację toksycznego glinu. Oczywiście system korzeniowy wielu roślin sięga zdecydowanie głębiej niż warstwa orna dlatego wapnowanie powinno mieć charakter ciągły i systematyczny. Ponadto gleby o odczynie obojętnym dzięki jonom wapnia i magnezu łączą się w agregaty czyli tworzą się odpowiednie gruzełki, prowadzi to do poprawy stosunków wodno-powietrznych w glebie. Taka gleba stwarza korzeniom zdecydowanie lepsze warunki do rozrastania się oraz zaopatrzenia w tlen oraz ułatwia dopływ wody zapewniając optymalne warunki dla życia w glebie. Kwaśny odczyn gleby nie sprzyja wielu pożyteczny organizmom glebowym. W zwapnowanej glebie znacznie lepiej czuja się bakterie odpowiedzialne za takie procesy jak nitryfikacja oraz denitryfikacja. Lepiej rozwijają się bakterie symbiotyczne oraz asymilujące azot z powietrza. Taka gleba stwarza również lepsze warunki dla mikroorganizmów biorących udział w procesach mineralizacji i humifikacji składników organicznych w glebie. Aby dokonać wyboru wapna nawozowego należy znać kategorię agronomiczną danej gleby, jej odczyn oraz zasobność w magnez.
W celu osiągnięcia zamierzonego efektu bardzo ważna jest szybkość działania (aktywność chemiczna) oraz skład chemiczny wapna( zawartość CaO i Mg). Na glebach ciężkich silnie zbuforowanych można stosować wapna tlenkowe pamiętając jednak o tym aby były one stosowane w optymalnych dawkach. Aby uzyskać stabilne pH należy je stosować często i w małych dawkach . Wapna te nie nadają się do wapnowania pogłównego oraz bezpośrednio przed siewem gdyż są to związki gwałtownie reagujące i wchodzą w reakcję z wodą glebową powodując jej przesuszenie. Innym typem wapna są wapna węglanowe ich szybkość działania zależy od surowca z jakiego powstają oraz stopnia rozdrobnienia. Wapna węglanowe o wysokiej aktywności chemicznej(80-100%) mogą być stosowane na wszystkie rodzaje gleb, nie zależnie od ich zwięzłości, bez obaw szkodliwego działania. Ich wysoka aktywność jest gwarancją uzyskania pozytywnego efektu już w pierwszym roku stosowania. Zalecane są na gleby o niskim i bardzo niskim odczynie. Wapna węglanowe wapniowo-magnezowe to wapna na ogół wolniej działające. Należy je stosować na gleby kwaśne o częściowo uregulowanym odczynie, z niską zawartością przyswajalnego magnezu , głównie na gleby lekkie o mniejszych właściwościach buforowych. Stosowanie takiego wapna daje korzystne rezultaty tylko na glebach ubogich w magnez i należy je stosować na przemian z wapnem węglanowym. Najlepszym terminem do wapnowania jest okres od żniw do jesieni ale również można je wykonać wiosną pod rośliny jare oraz zimą na terenach płaskich.
Podczas planowania terminu wapnowania należy uwzględnić reakcję wapna z innymi nawozami. Nawozów amonowych, mocznika, superfosfatów i nawozów wieloskładnikowych zawierających fosforan amonu nie należy stosować bezpośrednio przed jak i po wapnowaniu ta sama zasada dotyczy nawozów organicznych. Pomiędzy tymi zabiegami zalecana jest przerwa około 4 tygodni.
Arkadiusz Chmara