Dr inż. Dariusz Wyczling
Dyrektor Agrotechniczny ProCam Polska
Grzyby z rodzaju Fusarium powodują ogromne straty gospodarcze z kilku powodów, do których można zaliczyć: obniżkę plonu ziarna, pogorszenie jego jakości a zwłaszcza zdolności kiełkowania i parametrów wypiekowych. Poza tym mogą one wytwarzać mikotoksyny, które są metabolitami przemiany materii, działającymi toksycznie na organizmy ludzkie i zwierzęce. Oprócz tego toksyny te, są odporne na wysoka temperaturę, dlatego też ich obecność w żywności i paszach niesie ze sobą duże zagrożenie dla organizmów je spożywających, ponieważ nie można ich zlikwidować podczas obróbki termicznej.
Do najważniejszych toksyn, które wytwarzają grzyby z rodzaju Fusarium należą Deoksyniwalenol (DON), Zearalenon (ZEA), a także Fumonizyny B1 i B2. Mogą one powodować zmniejszenie przyrostów dobowych zwierząt, uszkodzenia organów wewnętrznych (np. nerek, wątroby), a także zaburzenia płodności zwierząt (co jest wynikiem zakłóceń w równowadze hormonalnej).
Z tych też powodów ostatnimi czasy w Unii Europejskiej wydano rozporządzenia i zalecenia dotyczące granicznych zawartości poszczególnych toksyn w ziarnie poszczególnych zbóż, a są one podane w tabeli nr 1.
Tab.1
Graniczne zawartości mikotoksyn w ziarnie zbóż z przeznaczeniem na żywność dla ludzi i zwierząt w mg/kg- rozporządzenia i zalecenia UE.
Źródło: Rozporządzenie nr 1881/2006 i zalecenie 576/2006
Jak widać grzyby z rodzaju Fusarium i możliwość tworzenia przez nie toksyn szkodliwych dla organizmów ludzi i zwierząt są poważnym problemem i należy szukać rozwiązań ograniczających je w ziarnie zbóż.
Chciałbym nadmienić iż bardzo trudne jest zwalczanie grzybów należących do tego rodzaju, ponieważ, mogą one występować na wszystkich organach zbóż począwszy od korzeni, poprzez podstawę źdźbła, kończąc na liściach i kłosach. Grzyby te przez kilkanaście miesięcy mogą zasiedlać resztki pożniwne, najczęściej w postaci grzybni lub owocników, a niektóre z nich mogą przetrwać w glebie nawet przez kilka lat w postaci zarodników przetrwalnikowych tzw. chlamydospor. Te cechy, jak również duże ich zróżnicowanie wpływają na trudną przed nimi ochronę.
Najbardziej narażona na infekcje grzybów z rodzaju Fusarium jest pszenica i pszenżyto, a w następnej kolejności owies, jęczmień i na samym końcu żyto.
Do czynników sprzyjających rozwojowi fuzarioz sprzyjają częste opady deszczu podczas kwitnienia zbóż, wysoka wilgotność powietrza powyżej 85-90%, oraz temperatury w granicach 18-25 oC. W wyższych temperaturach, a także w niższych rozwój ich jest utrudniony. Bardzo ważny jest też przebieg pogody po kwitnieniu w momencie wypełniania ziarna, jeżeli w ty okresie jest sucho i mamy do czynienia z relatywnie wysokimi temperaturami, to pomimo infekcji, które nastąpiły wcześniej, rozwój fuzarioz jest ograniczony.
Kukurydza ze względu na dużą ilość zarodników Fusarium graminearum znajdująca się na resztkach pożniwnych, jest przedplonem najbardziej sprzyjającym rozwojowi tego gatunku, który tworzy wraz z Fusarium culmorum najwięcej toksyn takich jak Deoksyniwalenon, Zearalenon czy też Niwalenon. Szczególnie duże ryzyko jest wtedy jeżeli przed siewem zbóż po tym przedplonie prowadzi się uproszczoną uprawę gleby (patrz wykr.1).
Wykres 1
Wpływ przedplonu i uprawy gleby na zawartość DON (mg/kg) w zebranym ziarnie pszenicy-badania niemieckie lata 2002-2005
W uprawie po pszenicy częściej występuje Fusarium culmorum, a także Fusarium avenaceum które też do swego rozwoju potrzebują niższych temperatur w granicach
18-20 oC. Szczególnie sprzyjająca rozwojowi grzybów z rodzaju Fusarium po tym przedplonie, jest uprawa gleby, a największe ryzyko jest przy siewie bezpośrednim w ścierń, lub w uprawie uproszczonej, gdzie na powierzchni gleby znajduje się dużo resztek pożniwnych, najmniejsze zaś w uprawie po orce (patrz wykr.1).
Bardzo ważnym elementem zapobiegającym silnym infekcjom, jak również ograniczającym zawartość toksyn w ziarnie jest właściwy dobór odmiany, która w rejonach mocno zagrożonych tym problemem, jak również po przedplonach sprzyjających ich rozwojowi winna charakteryzować się dobrą lub bardzo dobrą odpornością na fuzariozy.
Do takich odmian jeżeli chodzi o pszenicę należą między innymi: Toras, Milvus, Akratos, Dekan, Meteor, Turkis, a w pszenżytach Grenado, Baltiko i Magnat.
Poniższa tabela może posłużyć Państwu do określenia ryzyka wystąpienia grzybów z rodzaju Fusarium, na poszczególnych plantacjach, co w konsekwencji pozwoli dobrać odpowiednie podejście do ochrony zbóż w gospodarstwie a nawet na danym polu.
Tabela 2.
Ocena ryzyka wystąpienia grzybów z rodzaju Fusarium w pszenicy i pszenżycie.
Źródło: Getreide anbauen wie die Profis.
Wyniki: >30 punktów konieczny zabieg przeciwko grzybom z rodzaju Fusarium,
<30 punktów brak konieczności celowego wykonania zabiegu przeciwko fuzariozom
Ocena ryzyka: <20 punktów ryzyko bardzo małe, 20-29 punktów ryzyko niskie,
30-35 punktów średnie,36-40 punktów wysokie, >40 punktów bardzo wysokie
Jednym z elementów ograniczających wystąpieniu grzybów z rodzaju Fusarium na plantacjach zbóż jest właściwe stosowanie regulatorów wzrostu, które ograniczają wyleganie. Jest tak dlatego iż na plantacjach gdzie wyleganie wystąpiło w dużym nasileniu łany trudniej obsychają, co ostatecznie prowadzi do bardzo silnych infekcji.
Jeżeli chodzi o stosowanie fungicydów w pszenicach, na ogół na plantacjach intensywnie prowadzonych, o dużym stopniu ryzyka należy wykonać trzy zabiegi.
Ostatni z nich wykonujemy w momencie kwitnienia pszenic (faza 61–69), ponieważ w tym czasie najczęściej infekowane są kłosy. O skuteczności działania decyduje termin zabiegu (im bliżej momentu infekcji tym lepiej) najlepiej 48-72 godziny przed lub po infekcji, dlatego też jest to trudne do ustalenia w praktyce. Celem usprawnienia należy siać 2-3 odmiany o różnym terminie kłoszenia. Po przedplonach zwiększających prawdopodobieństwo porażenia (kukurydza, zboża) zabiegi należy wykonać na początku do pełni kwitnienia faza 61-65. W warunkach sprzyjających rozwojowi choroby (duża wilg. powietrza i wysoka temperatura pow. 20 oC) pod koniec kłoszenia, zabieg należy wykonać natychmiast.
W pszenżytach zaś zabieg celowy przeciwko fuzariozom stosowany jest jako drugi
i winien być on wykonany po wykłoszeniu na początku kwitnienia, ten termin ogranicza też mocno inne grzyby takie jak rdze i septoriozy.
Jeżeli chodzi o dobór preparatów przeciwko fuzariozom dobrym rozwiązaniem jest stosowanie triazoli zawierających tebukonazol, metkonazol, protiokonazol, prochloraz bądź mieszanin w skład których wchodzą te substancje aktywne ze strobilurinami np. dimoksystrobiną.
Na zakończenie chciałbym zaznaczyć, iż podczas deszczowej pogody w czerwcu i w lipcu zasiedlenie ziarna przez fuzariozy będzie wysokie, a skuteczność nawet najlepszych zabiegów fungicydami ograniczona. Z tych też powodów należy zwalczać te szkodliwe grzyby od momentu siewu zbóż, poprzez właściwy dobór odmiany, zaprawy nasiennej, przedplonu, uprawy gleby, a na właściwym i terminowym stosowaniu regulatorów wzrostu, insektycydów i fungicydów kończąc.
W roku 2008 na odmianie Opus testowaliśmy skuteczność różnych fungicydów w stosunku do grzybów z rodzaju Fusarium (Wykr.1 i 2). Na wykresie nr 1 pokazane jest zasiedlenie ziarniaków przez poszczególne gatunki Fusarium, a także wartość średnia, która wynosiła odpowiedni dla kontroli absolutnej (bez stosowania fungicydów) 20% i dla obiektu gdzie nie stosowano zabiegów na kłos 24%, co jest zbliżone do wyników z ostatnich dwóch lat. Stosowanych było kilka preparatów, a także kombinacji fungicydowych w różnych dawkach w jednym terminie tj. pełni kwitnienia pszenicy, z których prezentujemy najlepsze. Najwyższą skuteczność uzyskano podczas stosowania preparatu nr 1 w pełnej dawce 55%, następnie mieszanin nr 1 i nr 2 40%, skuteczność innych kombinacji wynosiła 20-30%. Pamiętajmy iż oceniane było ziarno po zbiorach a więc 2 miesiące po zabiegach, dlatego też te skuteczności można uznać w przypadku fuzarioz za bardzo dobre i dobre, poza tym dominowały w 70-80-% F. poae i F. tricinctum, które nie są tak szkodliwe jak F. graminearum czy Culmorum. Jest tak dlatego, iż oba te gatunki nie tworzą toksyn, a poza tym występują na ogół w późniejszym okresie i nie wnikają do wnętrza ziarniaków. Podsumowując można stwierdzić iż w stosunku do grzybów z rodzaju Fusarium nie warto zmniejszać dawek fungicydów, a także zabiegi muszą być wykonane w momencie kwitnienia pszenic, poza tym liczebność poszczególnych gatunków w danym sezonie wegetacyjnym jest mocno modyfikowana przez przebieg pogody, a zwłaszcza opady deszczu w okresie kłoszenia i dojrzewania ziarna.. Chciałbym poinformować, że zabiegi pokazywane na wyk. 3 i 4 były wykonane jako trzecie w sezonie w fazie pełni kwitnienia pszenicy.
Wykres 3.
Zasiedlenie ziarna przez grzyby z rodzaju Fusarium w % pszenica ozima odmiana Opus obiekty kontrolne- Radostowo rok 2008.
Wykres 4.
Skuteczność zwalczania przez różne fungicydy grzybów z rodzaju Fusarium w % pszenica ozima odmiana Opus w stosunku do kontroli absolutnej- Radostowo rok 2008.
