Choroby wirusowe zbóż w ostatnich latach nabierają dużego znaczenia i stanowią coraz większe zagrożenie dla intensywnie prowadzonych pod kątem agrotechnicznym upraw zbożowych. W latach poprzednich a szczególnie w roku 2006 zaobserwowano bardzo duże nasilenie występowania chorób wirusowych szczególnie w Polsce południowo – wschodniej. Rok 2007 potwierdził tendencję szkodliwości chorób wirusowych w znacznym obniżaniu plonu ziarna zbóż. Prognozy na ten rok także nie brzmią optymistycznie. Obecnie można stwierdzić występowanie chorób wirusowych zbóż na terenie całego kraju, szczególnie w uprawach pszenicy i jęczmienia ozimego.
Choroby wirusowe zbóż można podzielić min. ze względu na kierunki infekcji / wektory. Wirusy identyfikowane w zbożach najczęściej przenoszone są przez mszyce, skoczki oraz drogą odglebową przez grzyb Polymyxa graminis. Dokładne zidentyfikowanie chorób wirusowych wymaga wykonania testów serologicznych ( Test ELISA ), ponieważ objawy często można pomylić z objawami niedoboru makro i mikroelemmikroelementów czy innymi czynnikami abiotycznymi.
Do najczęściej występujących chorób wirusowych w zbożach zaliczamy:
1. Żółtą karłowatość jęczmienia – BYDV ( Barley yellow dwarf wirus)
- choroba wirusowa wszystkich zbóż i kukurydzy;
- najczęstszymi wektorami tego wirusa jest mszyca czeremchowo
– zbożowa, mszyca różano
– trawowa oraz mszyca zbożowa;
- rezerwuarem tej groźnej choroby są samosiewy zbóż a niekiedy dzikie trawy;
- charakterystyczne objawy to przebarwienia liści od pomarańczowo-czerwonego ( pszenica ) do żółtego ( żyto, pszenżyto ); przebarwienia najpierw identyfikowalne są na wierzchołku liści a następnie rozprzestrzeniają się ku podstawie; rośliny mają zahamowany wzrost, krzaczasty pokrój a liście są sztywne i pozbawione turgoru;
- obniża plon do 90 %.
2. Odglebowy wirus mozaiki pszenicy SBWMV ( Soil – borne wheat mosaic )
- choroba wirusowa pszenicy;
- wektorem wirusa jest grzyb glebowy, pasożyt bezwzględny korzeni zbóż Polymyxa graminis;
- mozaika pojawia się na liściach już wiosną, tworząc w łanie nieregularne powierzchnie, symptomy porażenia uwidaczniają się w temperaturze niższej a następnie zanikają do żniw w normalnych temperaturach;
- obniża plon do 20 %;
3.Wirus karłowatości pszenicy WDV ( Wheat dwart virus )
- choroba wirusowa pszenicy;
- wektorem wirusów są skoczki ( pluskwiaki różnoskrzydłe );
- na roślinie tworzą się charakterystyczne mozaiki a roślina wyraźnie karłowacieje;
- obniża plon do 20- 40 %.
By móc mówić o sposobach zapobiegania występowaniu chorób wirusowych należy najpierw poznać mechanizmy infekcji i źródła zakażenia roślin wyżej wymienionymi wirusami.
Rozwojowi żółtej mozaiki jęczmienia sprzyja zawilgocona gleba jesienią i przemiennie występujące dni mroźne i ciepłe, uszkadzające system korzeniowy roślin poprzez przedwczesne rozmarzanie się gleby. Ma to istotne znaczenie ponieważ są to wirusy odglebowe przenoszone przez grzyba Polymyxa graminis. Chore rośliny charakteryzują się jasno zielonymi rozjaśnieniami na liściach przechodzącymi w żółty kolor w postaci kresek, objawy te widoczne są już wczesną wiosną. Chore liście żółkną i obumierają, rośliny charakteryzują się skróconymi źdźbłami i zredukowaną ilością korzeni. Porażenie występuje miejscowo i rozprzestrzenia się w kierunku uprawy gleby. Bezpośrednie zwalczanie tej choroby nie jest możliwe. Na obszarach gdzie stwierdzono porażenie wirusem – BYMV żółtej mozaiki jęczmienia, należałoby uprawiać odporne odmiany zbóż a szczególnie dotyczy to jęczmienia ozimego. W ostatnich latach obszary porażenia przez tego wirusa znacznie się poszerzyły.
Podobnie coraz częściej stwierdzamy ogniska występowania żółtej karłowatości jęczmienia, która występuje nie tylko na jęczmieniu ale i owsie jak również pszenicy ozimej. Objawy chorobowe widoczne są wiosną w postaci miejscowo występujących uszkodzeń w uprawie, natomiast typowa infekcja następuje jesienią. Wirus przenosi się jesienią przy udziale licznych różnych organizmów a w szczególności za pośrednictwem mszyc.
Głównymi owadami przenoszącymi wirusy są mszyce i skoczki. Szczególne znaczenie w rozwoju chorób wirusowych ma wystąpienie mszycy czeremchowo – zbożowej oraz mszycy zbożowej w uprawach zbóż. Stopień infekcji jest ściśle skorelowany z ich rozwojem. W zbożach ozimych infekcji sprzyja wczesny wysiew, oziminy wysiane później są mniej narażone na infekcje. Zboża jare zachowują się odwrotnie, im później wysiane tym większe ryzyko infekcji. Ciepła i wilgotna jesień szczególnie od września do listopada sprzyja rozwojowi mszyc a tym samym licznym zakażeniom roślin.
Objawy zakażeń widoczne są na liściach które przebarwiają się na żółto, częściowo również na pomarańczowo – fioletowo czy przybierają kolor czerwony. W przypadku jęczmienia ozimego widoczne jest silne rozkrzewienie (rozrost trawiasty) przy jednoczesnym zahamowaniu wzrostu ku wierzchołkowi, natomiast pszenica ozima wcale się nie rozkrzewia, system korzeniowy jest słabo rozwinięty i często nie tworzą się kłosy. Wczesne infekcje wirusem objawiają się zmniejszeniem ilości ziarna zboża, natomiast infekcje późne skutkują zmniejszeniem się wagi ziarna. Poziom strat jest ściśle związany z dynamiką rozwoju mszyc, stadium rozwoju zboża w momencie wystąpienia infekcji oraz w znacznym stopniu zależy od zaopatrzenia w składniki pokarmowe i wodę.
Mając na uwadze mechanizm przenoszenia chorób wirusowych oraz ich szkodliwość nasuwa się stwierdzenie, że zwalczanie chorób wirusowych nie jest łatwe.
W celu ograniczenia infekcji istotne jest zwalczanie mszyc jesienią, co wiąże się z oceną ilości zimujących jaj szkodników ( w szczególności mszyc ) ich zdrowotnością oraz stałym monitorowaniem zasiewów i stosowaniem odpowiednich preparatów w chwili nalotu pluskwiaka. Kolejnym sposobem ograniczenia infekcji jest nieco opóźniony wysiew jęczmienia ozimego i pszenicy ozimej, co nie zwalnia nas z obserwacji zasiewów tuż po wschodach zbóż, szczególnie w fazie 1 – 2 liści zbóż, gdzie może dojść do znacznych infekcji wirusowych. W głównym źródłem zakażeń są miedze, drogi śródpolne oraz inne trwałe nieużytki zielone, które są miejscem rozwoju mszyc i innych owadów przenoszących wirusy, dlatego też niezwykle istotne jest by przy wykonywaniu zabiegu zwalczania mszyc opryskiwać także miedze i drogi śródpolne.
Podstawową metodą zwalczania czy ograniczania występowania chorób wirusowych jest profilaktyka. Wczesne zasiewy jęczmienia ozimego, głównego żywiciela mszyc i wczesne zasiewy pszenicy ozimej winny być stale monitorowane na obecność tych szkodników i w fazie 1-2 liści należałoby zastosować preparaty owadobójcze o wydłużonym mechanizmie działania np., Bi- 58 Nowy, Danadim 400 EC, lub pyretroidy takie jak Fury, Fastac i inne.
Podsumowując, nasuwa się stwierdzenie iż ograniczenie wystąpienia chorób wirusowych można osiągnąć dzięki odpowiednio wczesnemu zwalczaniu przenoszących choroby wirusowe mszyc za pomocą odpowiednich i selektywnych insektycydów. Jest to podstawowa na dzień dzisiejszy metoda przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się infekcji wirusowych w uprawach zbóż.
Przemysław Konaszczuk